शिक्षामा उचित लगानीःस्थानीय तहको पहिलो जिम्मेवारी
नेपालको संघीय संरचनामा स्थानीय तह-गाउँपालिका र नगरपालिकाले शिक्षा क्षेत्रमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। संविधानले स्थानीय तहलाई आधारभूत र माध्यमिक शिक्षाको जिम्मेवारी दिएको छ, तर प्रश्न छ - यो जिम्मेवारी प्रभावकारी रूपमा कसरी पूरा गर्ने? स्थानीय तहले शिक्षामा लगानी किन र कसरी बढाउने भन्ने विषयमा गम्भीर चिन्तन आवश्यक छ।
लगानी बढाउनुको औचित्य
शिक्षामा लगानी भनेको उज्जल भविष्यको लगानी हो। गुणस्तरीय शिक्षाले मात्र दिगो विकासको आधार तयार गर्छ। स्थानीय तहले शिक्षामा लगानी बढाउनुका केही प्रमुख कारणहरू छन्: पहिलो, यसले स्थानीय मानव संसाधनको विकास गर्छ जसले स्थानीय अर्थतन्त्र सुदृढ हुन्छ। दोस्रो, शिक्षित समुदायले सुशासन र विकासमा सक्रिय सहभागिता जनाउँछ। तेस्रो, गुणस्तरीय शिक्षाले गरिबीको दुष्चक्र तोड्न मद्दत गर्छ।
हाल धेरै स्थानीय तहले आफ्नो बजेटको न्यूनतम अंश मात्र शिक्षामा विनियोजन गरिरहेका छन्। पूर्वाधार निर्माणमा ठूलो रकम खर्च हुने तर शैक्षिक गुणस्तर सुधारमा न्यून लगानी हुने गरेको छ।हुन त झट्ट हेर्दा जनताले पूर्वधारमा गरेको लगानी स्पष्ट देख्ने,र विकासको भएको मान्ने तर शिक्षामा गरेको लगानीको प्रतिफल आउन वर्षौ लाग्न सक्ने त्यही पनि निश्चित नहुने कारणले पनि हो।तर यो प्रवृत्ति परिवर्तन गर्नुपर्छ।दिगो विकास,सुशासन र समृद्धिको लागि गुणस्तरीय शिक्षामा लगानी बढाउनु विकल्प छ जस्तो मलाई लाग्दैन। संयुक्त राष्ट्र संघले पनि राष्ट्रिय बजेटको कम्तीमा १५-२० प्रतिशत शिक्षामा विनियोजन गर्न सिफारिस गरेको छ।तर हाम्रो संघिय सरकारले समेत १०-११ प्रतिशत भन्दा बढी रकम शिक्षामा छुट्टाउन सकेको छैन।
लगानी बढाउने रणनीति
स्थानीय तहले शिक्षामा लगानी बढाउन विभिन्न स्रोतहरू परिचालन गर्न सक्छ। पहिलो, आन्तरिक राजस्व परिचालन बढाउँदै शिक्षालाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। दोस्रो, संघ र प्रदेश सरकारबाट प्राप्त अनुदानको प्रभावकारी उपयोग गर्नुपर्छ। तेस्रो, निजी क्षेत्र, गैरसरकारी संस्था र स्थानीय समुदायसँग साझेदारी गरेर संसाधन परिचालन गर्न सकिन्छ।चौथो,विभिन्न दातृनिकाय र प्रवासी समुदायलाई पनि शैक्षिक कार्यक्रम गर्न गराउन अभिप्रेरित गर्न सकिन्छ।
बजेट विनियोजनमा भौतिक पूर्वाधार भन्दा पनि विद्यार्थी तथा अभिभावक लक्षित कार्यक्रमहरु, शैक्षिक सामग्री, प्रविधि, पुस्तकालय, प्रयोगशाला र शिक्षकको दक्षता विकासमा बढी जोड दिनुपर्छ। वास्तवमा, राम्रो पुर्वाधार भए पनि उत्प्रेरित विद्यार्थी,सचेत र जिम्मेवार अभिभावक,दक्ष शिक्षक र गुणस्तरीय शिक्षण सामग्री बिना शैक्षिक उपलब्धि हासिल गर्न सकिँदैन।
शैक्षिक तथा शैक्षणिक क्रियाकलाप
स्थानीय तहले विद्यालयमा विविध शैक्षिक र शैक्षणिक क्रियाकलापहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। पाठ्यक्रमले तोकेका सक्षमताहरु पुरा गर्ने क्रियाकलापहरू जस्तै खेलकुद, कला, संगीत, नाटक र वादविवाद,वक्तृत्व,हिज्जे,सामान्य तथा विषयगत हाजिरीजवाफ प्रतियोगिताले विद्यार्थीहरूको सर्वांगीण विकासमा योगदान पुर्याउँछन्। विज्ञान प्रविधि मेला,व्यवहारिक गणित र साहित्यिक कार्यक्रमहरूले विद्यार्थीहरूको रुचि र प्रतिभा विकास गर्न मद्दत गर्छन्।
स्थानीय स्तरमा कौशलमूलक तालिम कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। कम्प्युटर साक्षरता, व्यावसायिक तालिम र स्थानीय उद्यमशीलता विकास कार्यक्रमहरू प्रभावकारी हुन्छन्। साथै, स्थानीय सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण र स्थानीय ज्ञान,सीप तथा प्रविधि तथा बैदिक सस्कार शिक्षालाई स्थानीय पाठ्यक्रममा समावेश गर्नुपर्छ।
पुस्तकालय र वाचनालय सञ्चालन, डिजिटल साक्षरता कार्यक्रम, अनलाइन शिक्षण स्रोतहरूको उपलब्धता र स्मार्ट कक्षाकोठाको व्यवस्था गर्नुपर्छ। विशेष गरेर अहिलेको डिजिटल युगमा प्रविधियुक्त शिक्षा अपरिहार्य भएको छ। स्थानीय तहले इन्टरनेट सुविधा, कम्प्युटर र अन्य डिजिटल उपकरणहरूको व्यवस्था गरि विद्यार्थीहरुले कमसेकम मोबाइमा गेम खेल्दा पनि भविष्यमा केही एप्सहरु बनाउन सकुन,स्थानीय उत्पादन र सम्पदा र संस्कृतिको डिजिटल मार्केटिङ गर्न सकुन भन्ने आशय राख्नु पर्ने देखिन्छ।
शिक्षकमा क्षमता अभिवृद्धि
शिक्षा प्रणालीको मेरुदण्ड भनेको शिक्षक हुन्। गुणस्तरीय शिक्षाका लागि दक्ष र उत्प्रेरित शिक्षक अत्यावश्यक छ। स्थानीय तहले शिक्षक क्षमता विकासका लागि नियमित तालिम कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। विषयगत ज्ञान अद्यावधिक गर्ने, नवीन शिक्षण विधिहरू सिकाउने र प्रविधिको प्रयोग गर्न सिकाउने तालिमहरू महत्वपूर्ण हुन्छन्।
शिक्षकहरूका लागि शिक्षण अनुभवको आदानप्रदान कार्यक्रम, अध्ययन भ्रमण र उत्कृष्ट शिक्षकहरूसँगको अन्तरक्रिया कार्यक्रमहरू उपयोगी हुन्छन्। पेशागत विकास (Professional Development) का अवसरहरू प्रदान गर्नुपर्छ। साथै, शिक्षकहरूको मनोबल बढाउन उत्प्रेरणामूलक योजना, पुरस्कार र मान्यता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ।
शिक्षक सिकाइ समुदाय (Learning Community) को स्थापना गरेर शिक्षकहरूबीच अनुभव आदानप्रदान र सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्न सकिन्छ। मासिक वा त्रैमासिक रूपमा शिक्षक सम्मेलन आयोजना गरेर समस्या समाधान र उत्कृष्ट अभ्यासहरू साझा गर्न सकिन्छ।
विद्यार्थी अभिप्रेरणा
विद्यार्थीहरूलाई सिक्न प्रेरित गर्नु शैक्षिक सफलताको कुञ्जी हो। पहिलो, विद्यालयको वातावरण मैत्रीपूर्ण, सुरक्षित र प्रेरणादायी बनाउनुपर्छ।जसको लागि अभिभावक शिक्षा मार्फत अभिभावकलाई विद्यालय,शिक्षक र बालबालिकको सिकाइ प्रति जोडनु पर्छ।तब मात्र बालमैत्री र समावेशी शिक्षा वातावरणले सबै विद्यार्थीहरूलाई समान अवसर प्रदान गर्छ।
दोस्रो, सिकाइ विद्यार्थीकेन्द्रित हुनुपर्छ। रटन्त प्रणालीको सट्टा आलोचनात्मक चिन्तन, समस्या समाधान र सिर्जनात्मकतामा जोड दिनुपर्छ। व्यावहारिक र अनुभवमूलक सिकाइले विद्यार्थीहरूको रुचि बढाउँछ। परियोजना कार्य, समूह छलफल र क्षेत्र भ्रमणले सिकाइलाई रोचक बनाउँछ।
तेस्रो, विद्यार्थीहरूको उपलब्धि र प्रगतिलाई मान्यता दिनुपर्छ। छात्रवृत्ति, पुरस्कार र प्रशंसाले उनीहरूलाई थप प्रयास गर्न प्रोत्साहित गर्छ। तर यो केवल शैक्षिक उत्कृष्टतामा मात्र होइन, खेलकुद, कला र अन्य क्षेत्रमा पनि हुनुपर्छ।
चौथो, विद्यार्थीहरूलाई भविष्यको सपना देखाउनुपर्छ। क्यारियर परामर्श, सफल व्यक्तित्वसँगको अन्तरक्रिया र उच्च शिक्षाका अवसरहरूको जानकारीले उनीहरूलाई लक्ष्योन्मुख बनाउँछ। स्थानीय तहले छात्रवृत्ति कोष स्थापना गरेर प्रतिभावान र आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यार्थीहरूलाई सहयोग गर्न सक्छ।
निष्कर्ष
स्थानीय तहले शिक्षामा लगानी बढाउनु र यसलाई प्रभावकारी बनाउनु समयको माग हो। यो केवल बजेट विनियोजनको मात्र विषय होइन, बरु दृष्टिकोण र प्राथमिकताको विषय हो। शैक्षिक गुणस्तर सुधारका लागि पूर्वाधार, शिक्षक विकास, शैक्षिक सामग्री र विद्यार्थी प्रेरणा सबैमा समग्र लगानी चाहिन्छ।
स्थानीय तहले शिक्षालाई राजनीतिक घोषणाभन्दा माथि उठाएर यसलाई विकासको केन्द्रविन्दु बनाउनुपर्छ। समुदाय, अभिभावक, शिक्षक र स्थानीय सरकारबीचको साझेदारीले मात्र यो सम्भव छ। आज शिक्षामा गरिएको लगानी भोलिको समृद्ध र शिक्षित नेपालको आधार हो। स्थानीय तहले यो ऐतिहासिक जिम्मेवारी बुझेर काम गर्नुपर्छ।
Posts
.png)
0 Comments